Од Кичево до вселенскиот сектор: Македонката Мартина Димоска за патот до NASA, аналогните мисии и сонот за Марс - Канал 5

Од Кичево до вселенскиот сектор: Македонката Мартина Димоска за патот до NASA, аналогните мисии и сонот за Марс

„Не дозволувајте туѓите ограничувања да станат ваши“ – Мартина Димоска за Канал 5 открива како детската љубопитност ја однела до аналогните мисии, „NASA“ и проектите за идното истражување на Месечината и Марс.

Од Кичево до вселенскиот сектор: Македонката Мартина Димоска за патот до NASA, аналогните мисии и сонот за Марс

Од детската соба во Кичево, украсена со ѕвезди и планети, до работата во „NASA Johnson Space Center“ во Хјустон – патот на Мартина Димоска е приказна за љубопитност, истрајност и верба дека и навидум невозможните соништа можат да станат реалност.

Македонката која има учествувано во четири аналогни вселенски мисии во САД, Полска и Шпанија, а командувала и со мисиите „SELENE“ и „TERRA NOVA“, денес работи на човековите системи поврзани со идните мисии „од Месечината до Марс“.

Во ексклузивното интервју за Канал 5, Димоска зборува за тоа како започнала нејзината фасцинација со вселената, што навистина значи да се биде аналоген астронаут, како изгледа животот во изолирано живеалиште со ограничени ресурси и зошто психолошката подготовка ќе биде една од најголемите предизвици за идните мисии кон Марс.

„Не дозволувајте туѓите ограничувања да станат ваши“

Димоска вели дека нејзиниот интерес за вселената започнал уште во детството. Љубопитноста и желбата да разбере како функционираат нештата постепено ја насочиле кон инженерството, а ѕвездите и планетите кои нејзината мајка ѝ ги лепела по ѕидовите во детската соба дополнително ја поттикнале фасцинацијата со вселената.

Особено важно влијание имала и нејзината желба да наоѓа решенија за проблемите со кои се соочувала нејзината сестра. Денес, токму тоа го препознава како почеток на нејзината љубов кон инженерството – да се забележи проблем и да се најде решение.

„Имав сестра со посебни потреби и уште од најмала возраст сакав подобро да ја разберам нејзината состојба, што ѝ е потребно и како можам да ѝ помогнам. Сакав да најдам начини, дури и преку најмали и најкреативни решенија, да ѝ го направам секојдневието полесно. Тогаш можеби не го знаев тоа, но денес сфаќам дека токму таму започна мојата љубов кон решавањето проблеми. За мене инженерството е токму тоа, да увидиш проблем и да креираш некакво решение што би го решило истиот.“

Во еден момент, вели таа, одлучила да „оди all in“ и да ризикува за својот сон, иако не знаела каде точно ќе ја одведе тој пат.

„Во еден момент сфатив нешто многу лично - сакав да живеам живот кој ќе биде исполнет со смисла и цел. Сакав да бидам некаде каде што навистина можам да придонесам, да променам нешто и моето знаење и труд да имаат значење - нешто што може да им помогне на луѓето, да придонесе кон иднината и постојано да ги поместува границите на она што го сметаме за возможно. Тогаш решив да одам „all in“. Бев подготвена да ризикувам сè за да го остварам тој сон. Не знаев каде точно ќе ме одведе тој пат, ниту дали ќе успеам, но знаев дека не сакам еден ден да се прашувам: ‘што ако се обидев?’. Иако долго време изгледаше дека сите шанси се против мене, продолжив да верувам во себе, да работам напорно и чекор по чекор да одам напред. Денес, кога ќе погледнам назад, сфаќам дека токму истрајноста, вербата и подготвеноста да не се откажам ме донесоа до местото на кое сум денес.“

Што значи да се биде аналоген астронаут?

За Димоска, аналогните мисии се еден вид генерална проба за идните вселенски мисии.

Наместо виртуелна симулација, аналогните астронаути престојуваат во реални живеалишта и средини кои се дизајнирани да реплицираат дел од условите што би ги очекувале астронаутите на Месечината или Марс.

Се тестираат технологии, процедури и научни експерименти, но истовремено се тестира и човекот – неговата способност да функционира во изолација, ограничен простор, со ограничени ресурси, замор и стрес.

„Тоа е искуство многу поблиску до вселенската реалност отколку што луѓето можеби замислуваат. Не станува збор само за тоа да облечете костум и да се чувствувате како астронаут. Станува збор за одговорност, дисциплина, доверба и способност да функционирате како дел од екипаж дури и кога сте уморни, под притисок или во непозната ситуација. На некој начин, аналогните мисии ни овозможуваат денес, на Земјата, да ги откриеме проблемите и да ги научиме лекциите што еден ден ќе бидат клучни за безбедноста и успехот на вистинските мисии кон Месечината и Марс.“

Димоска објаснува дека во вселената не постои простор за непроверени технологии, бидејќи грешките можат да бидат исклучително скапи и опасни. Затоа, она што може да се погреши и поправи на Земјата, подобро е да се направи пред технологијата да биде испратена во вселената.

Четири мисии и искуство што не се заборава

Во својата кариера Димоска учествувала во четири аналогни мисии – „UND ILMAH-14“, „SELENE“, „APICES“ и „TERRA NOVA“.

За Мартина, сите овие искуства имаат една заедничка нишка – подготовката, дисциплината и способноста да остане смирена во предизвикувачки услови. Таа има поминато бројни обуки и курсеви, меѓу кои и „NASTAR Wings“, „Austrian Space Forum Mission Training“ и „NAUI“ сертификат за нуркање. Нејзиното образование во областа на вселенските студии, како и практичната работа со технологии и системи за човечки летови, ѝ помогнале да научи да им верува на процедурите, да ги познава сопствените ограничувања и да носи рационални одлуки дури и во тешки услови.

Особено впечатлива за неа била последната мисија, „TERRA NOVA“, каде што имала можност паралелно да спроведува истражување со астронаутката Пеги Витсон во рамки на експериментот „AstroMentalHealth“.

Додека астронаутката го спроведувала истражувањето во орбитата, Димоска го правела истото на Земјата. Токму таа директна поврзаност, вели, ѝ покажала колку аналогните мисии можат да бидат значајни за идните вселенски истражувања.

„Кога ќе погледнам наназад, најсилниот впечаток не е еден конкретен момент од една мисија, туку целиот процес што стои зад нив – часовите поминати во поставување на тезата, истражувањето, развојот и подготовката на експериментите, дискусиите и градењето партнерства, подготовките за самите мисии, но и сето она што не се гледа однадвор: континуираното вежбање, обуките, повторувањето на процедурите и постојаното надградување.

Мојата подготовка за вселенски мисии започна многу пред да влезам во првото аналогно живеалиште. Еден од важните чекори беше „NASTAR Suborbital Spaceflight Training“, каде што за првпат не се подготвував само теоретски за тоа што значи вселенски лет, туку го почувствував и физички. Обуката вклучуваше физиологија на вселенскиот лет, влијанието на забрзувањето и G-силите врз човечкото тело, како и практична работа во „STS-400 High Performance Human Centrifuge“, каде што се симулираат различни фази од летот – од лансирањето и забрзувањето, преку достигнувањето на апогејот, до повторното влегување во атмосферата. Кога ќе го почувствуваш забрзувањето врз сопственото тело, вселенскиот лет одеднаш престанува да биде само нешто што си го читал во книги или гледал на екран.“

Првото македонско знаме што било испратено над Кармановата линија било лансирано на 29 август 2024 година, со мисијата „NS-26“ на „Blue Origin“ и леталото „New Shepard“, преку астронаутот Иман Џахагир. За Мартина Димоска, тоа било многу повеќе од симболичен чин – доказ дека нејзиниот сон може директно и индивидуално да придонесе и дека, исто како и преку аналогните мисии што самостојно ги финансирала, и една мала земја како Македонија може да биде дел од поголемата приказна за истражувањето на вселената.

Таа ги издвојува и малите нешта кои можеби за некого изгледаат незначајно, но за неа имаат големо значење. Денес, во „Mission Control“ во Хјустон, се наоѓа и македонска копачка со македонското знаме, благодарение на нејзиниот колега и аналоген астронаут Џошуа Кивијарв.

За Димоска, ваквите моменти се доказ дека не е секогаш потребно да се направи нешто огромно за да се остави трага. Понекогаш е доволно да ја понесете својата земја, својата приказна и своите корени со себе и да ги оставите таму каде што никогаш претходно не биле.

Затоа, кога ја прашуваат кој момент ѝ останал најмногу во сеќавање, таа вели дека тешко може да издвои само еден. За неа, тоа е целиот мозаик – од првото истражување и поставувањето на тезата, преку долгите часови работа, непроспиените ноќи и вложувањето на сè што има во еден навидум невозможен сон.

Во тој пат, особено место имаат и луѓето кои ја поддржувале – искрените пријатели и колеги кои, наместо да ѝ поставуваат сопки или да ѝ кажуваат дека нешто е невозможно, ѝ подале рака и верувале во неа тогаш кога малкумина верувале.

Пештери, бункери и живот со ограничени ресурси

Една од мисиите се одвивала во пештера во Шпанија, недопрена од надворешниот свет. Екипажот имал ограничени количини вода и храна, без туширање, а во одредени денови оброците биле сведени на итни енергетски плочки.

Во Полска, пак, Димоска работела во бункер од Втората светска војна, пренаменет во вселенско живеалиште.

Таму немале кафе, чај, шеќер, сол или свежа храна. Токму ваквите ограничувања, објаснува таа, покажуваат колку многу влијаат врз човекот работите што во секојдневието ги земаме здраво за готово.

Но најголемиот предизвик не е нужно физичкиот напор.

„Најголем е психолошкиот товар што се создава кога повеќе стресори се наталожуваат истовремено“, вели Димоска.

Изолацијата, нарушениот сон, монотонијата, заморот, огромниот обем на работа и постојаната потреба за донесување рационални одлуки создаваат комбинација која може сериозно да влијае врз човекот.

Затоа, според неа, добриот екипаж е една од најважните компоненти на успешната мисија.

Од NASA до идните мисии кон Месечината и Марс

Денес Димоска работи како „Program Human Systems Discipline Integrator“ во „NASA Johnson Space Center“ во Хјустон, преку „Leidos“.

Нејзината работа е поврзана со човековото здравје, перформанси и интеграција на човековите потреби во системите што ќе се користат во идните вселенски мисии.

Тоа вклучува области како вселенските костуми, лунарните возила, пресуризираните ровери, живеалиштата и операциите на површината на Месечината.

Поентата, објаснува Димоска, не е само технологијата да функционира. Таа мора да биде безбедна, употреблива и прилагодена на човекот кој ќе треба да живее и работи со неа.

И токму технологиите што денес се развиваат за Месечината треба еден ден да помогнат во следниот голем чекор – човечкото истражување на Марс.

„Не дозволувајте туѓите ограничувања да станат ваши“

Како порака до младите, особено до оние кои сакаат да се занимаваат со наука, технологија и инженерство, Димоска има едноставна, но силна порака:

„Не дозволувајте туѓите ограничувања да станат ваши.“

Таа смета дека младите не треба да се плашат од големи цели само затоа што на другите им изгледаат нереални. Не мора да се знае целиот пат однапред – важно е да се знае насоката и да се направи следниот чекор.

Неуспехот, вели таа, не значи дека некој не е доволно добар. Понекогаш значи само дека имал храброст да се обиде со нешто што сè уште не знае како да го направи.

А дали еден ден би заминала во вселената?

Одговорот е јасен – да, доколку ѝ се укаже можност, би ја прифатила.

Но за неа тоа не е само личен сон. Димоска смета дека Македонија треба да почне сериозно да инвестира во сопствената научна и технолошка инфраструктура и да создава услови за развој на вселенски сектор.

„Најважно е што ги имаме луѓето, знаењето и искуството со кои тоа може да се изгради“, порачува таа.

Крадењето авторски текстови е казниво со закон. Преземањето на авторски содржини (текстови) од оваа страница е дозволено само делумно и со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.

Смртоносно количество кокаин е пронајден во бебешка цуцла- осудени се мајката и нејзиниот партнер

Мајка е затворена, заедно со нејзиниот партнер, по смртта на нејзината двегодишна ќерка, во чие шише за млеко е пронајдено дека содржи „смртоносна количина“ кокаин!

Смртоносно количество кокаин е пронајден во бебешка цуцла- осудени се мајката и нејзиниот партнер

Итните служби биле повикани на адреса во Билингам во април 2024 година, по извештаите дека девојчето, Лајла Хеч, престанало да дише, објави Би-Би-Си.

Нејзината мајка, 22-годишната Џоди Хеч, и нејзиниот партнер, 30-годишниот Дејли Матис, првично ги негираа двете обвиненија за злоупотреба на деца во кои биле вклучени Лајла и друго дете.

Тие го сменија своето признание на вина на Крунскиот суд во Тиссајд и беа осудени во понеделник.

Токсиколошкиот извештај покажал дека смртоносна количина кокаин е пронајдена во шишето за млеко на детето, а дрогата е пронајдена и во нејзината крв, желудочната содржина и прамените коса.

Главниот детектив инспектор Крис Прингл од полицијата во Кливленд изјави дека во куќата е пронајдена голема количина дрога, како и канабис.

Двојката се изјасни за виновна за поседување дрога од класа А со намера за дистрибуција. Џоди Хеч, исто така, се изјасни за виновна за вмешаност во дистрибуција на дрога од класа Б и беше осудена на пет години и четири месеци затвор.

Матис, кој беше осуден и за посебно кривично дело насилно однесување во врска со нападот во септември, беше осуден на 13 години затвор.

Прингл рече дека дрогата пронајдена во куќата била „лесно достапна за мали деца“, што ја прави „екстремно опасна средина“.

Крадењето авторски текстови е казниво со закон. Преземањето на авторски содржини (текстови) од оваа страница е дозволено само делумно и со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.

Санчез е пред изборен пораз- европската левица останува без еден од најсилните адути

Сè поверојатниот изборен пораз на шпанскиот премиер Педро Санчез на претстојните избори би претставувал нов удар за европската левица, која би останала без еден од своите најгласни претставници во Европскиот совет.

Санчез е пред изборен пораз- европската левица останува без еден од најсилните адути

Вонредните избори во Шпанија, закажани за 29 ноември, би можеле дополнително да ги променат политичките односи меѓу европските лидери, а со тоа и односот на силите на состаноците на кои се одлучува за идниот правец на Европската унија.

Според резултатите од анкетите, победата на шпанските конзервативци е се поизвесна, што значи дека бројот на социјалистичките лидери во Европскиот совет би можел дополнително да се намали.

Изборите во Италија, Франција и Полска во 2027 година би можеле дополнително да ја ослабат европската левица и да доведат до фактот дека проевропските прогресивни и либерално-левичарски партии во Европскиот совет остануваат во посебно малцинство.

„Една од последните преостанати левичарски влади во Европската унија... Звучи како остаток од минатото“, му рече еден дипломат на ЕУ за известувачот.

Кој останува меѓу европските социјалисти?

Доколку Санчез загуби на изборите, меѓу социјалистичките и социјалдемократските лидери во Европскиот совет, главно ќе останат данската премиерка Мете Фредериксен и премиерот на Малта Роберт Абела.

И двете доаѓаат од помалите земји-членки на ЕУ, а нивните политички ставови не мора да се совпаѓаат со разбирањето на Санчез за социјализмот. Социјалист е и претседателот на Европскиот совет, Антонио Кошта.

Евроскептичната група на европски конзервативци и реформисти (ЕЦР) во моментов има двајца претставници во Европскиот совет - италијанската премиерка Џорџија Мелони и белгискиот премиер Барт Де Вевер.

Летонскиот премиер Андрис Кулбергс е независен, но неговата владина коалиција вклучува и партии поврзани со ЕЦР.

Поранешниот чешки премиер Петар Фијала, кој припаѓаше на ЕЦР, беше заменет со Андреј Бабиш, чија партија АНО е член на екстремно десничарската група Патриоти за Европа (PfE).

Умерената, проевропска десница, собрана околу Европската народна партија (ЕПП), има 12 лидери во Европскиот совет, како и претседател на Европската комисија.

„Јазот би бил огромен“, рече Хавиер Карбонел, политички аналитичар во Центарот за европска политика (EPC) со седиште во Брисел.

„Фредериксен не се смета за водечка фигура меѓу социјалистите во остатокот од Европа на начин на кој, до одреден степен, беше Санчез“, додаде тој.

Карбонел верува дека заминувањето на Санчез би можело да поттикне поширока дискусија меѓу европските социјалисти за насоката во која тие треба да се развиваат, особено затоа што ниту поумерен ниту изразито левичарски пристап во моментов не им носи изборен успех.

Големи разлики околу миграцијата

„Фредериксен, дали таа навистина е социјалист? праша друг дипломат на ЕУ, потсетувајќи на честите несогласувања меѓу Данска и Шпанија во Европскиот совет, особено кога станува збор за миграциската политика.

Данската премиерка неодамна, заедно со италијанската премиерка Џорџија Мелони и полскиот премиер Доналд Туск, го критикуваа Санчез за неговата политика на легализирање на статусот на стотици илјади мигранти.

Фредериксен се залага за многу построга миграциска политика од шпанскиот премиер.

Неодамна ги поддржа плановите за формирање центри за мигранти кои не се членки на ЕУ во Руанда, со поддршка од Германија, Австрија, Грција и Холандија.

Шпанија, заедно со Франција, постојано се спротивставуваа на ваквите предлози.

„Не би го дефинирала Фредериксен како социјалдемократ“, изјави за порталот „Репортер“ Хана Јалул, истакната членка на шпанските социјалисти во Комисијата за надворешни работи на Европскиот парламент.

„Ако можете да испратите кој било мигрант во Руанда, без да ги земете предвид нивните човекови права, нивната животна ситуација или нивните лични околности, тоа е целосно неприфатлив расизам“, додаде таа.

Санчез често се судираше со Трамп

Санчез и даде на европската левица препознатлив политички профил, особено со неговите ставови за Кина, Блискиот Исток и односите со Соединетите Американски Држави.

Неговата влада беше поотворена за соработка со Кина и се спротивстави на одредени потези на администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп.

Во април оваа година Санчез ја посети Кина по четврти пат во последните три години, со цел зајакнување на економските и дипломатските односи со Пекинг.

Шпанија стана една од најотворените членки на ЕУ за соработка со Кина, а Санчез постојано ја повикува Европа да се вклучи во поинтензивен дијалог со Пекинг.

Таквата политика не секогаш наидува на одобрување на другите европски лидери, а за време на неговиот втор мандат, Санчез постојано се судри со американската администрација.

Тој се спротивстави на зголемувањето на средствата за војската на пет проценти од БДП, што го бара НАТО, им забрани на американските авиони да користат заеднички воени бази и шпански воздушен простор и отворено се спротивстави на, како што рече, „нелегалната и неправедна војна“ во Иран.

Ова дополнително ја зацврсти неговата позиција како еден од најпрепознатливите претставници на меѓународната левица.

Крадењето авторски текстови е казниво со закон. Преземањето на авторски содржини (текстови) од оваа страница е дозволено само делумно и со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.

Го запрел автомобилот за да ѝ помогне на сопругата која се задушувала, па го казниле со 125 евра- но, тука не бил крајот на маките

Пензиониран машиновозач бил бесен откако бил казнет затоа што го запрел својот автомобил пред железничката станица во Рочестер на двојна црвена линија. 

Го запрел автомобилот за да ѝ помогне на сопругата која се задушувала, па го казниле со 125 евра- но, тука не бил крајот на маките

Тој тврди дека го сторил тоа за да ѝ помогне на сопругата која се давела.

Иако се обидел да објасни зошто морал да застане, казната му била зголемена на 105 фунти (околу 125 евра), кои на крајот ги платил.

„Не дојдов да земам никого“

Џејмс Брајс, 69, застанал пред железничката станица, која е во зона со ограничен сообраќај. Тој рекол дека морал да ѝ помогне на сопругата.

Тврди дека застанал веднаш по 6 часот наутро, кога немало други возила на патот, и дека не вознемирувал никого.

„Не дојдов да земам никого, а никој не излегол од вагонот - што мислеле, зошто застанав? Секој би го направил она што го направив јас во медицинска итна ситуација. 300 луѓе умираат од задушување секоја година. Бев таму три или четири минути, не повеќе“, рекол тој.

Само три дена подоцна, на 5 август, тој доби казна од 70 фунти, со можност да плати намалена казна од 35 фунти ако го стори тоа во рок од две недели.

Брајс очекуваше властите да ги разберат околностите на запирањето на неговиот автомобил.

„Помислив: „Добро, не е важно, само ќе објаснам што се случило“, верувајќи дека ќе разберат“, рече тој.

Тој тврди дека немало одговор

Сепак, обидот да се жали преку веб-страницата на локалната самоуправа Медвеј не успеа, па затоа испрати писмо по пошта, објаснувајќи што се случило.

Тој тврди дека не добил одговор, но на крајот на август добил ново известување со кое казната се зголемила на 105 фунти. Затоа решил лично да достави друго писмо до локалната самоуправа во Чатам, Кент.

Сепак, тој рече дека не добил одговор до 5 ноември. Плашејќи се од понатамошни дејствија, на крајот ја платил побараната сума.

Потоа Брајс контактирал со KentOnline, каде што рекол дека се чувствувал „измамен“ бидејќи локалната самоуправа брзо ја издала казната, но не одговорила на неговите обиди да ја оспори.

„Доколку ми рекоа: „Разбираме зошто го направивте тоа, но тоа не е доволно добра причина“, ќе ја прифатев и ќе ги платев 35-те фунти - но толку многу ја одолговлекуваа што казната достигна 105 фунти“, рече тој.

Додаде дека се прашува колку луѓе се откажуваат од обидите да ја оспорат казната и едноставно ја плаќаат.

Администрацијата му ги врати платените пари

Откако медиумите контактираа со локалната самоуправа на Медвеј и побараа објаснување, се случи нов пресврт. Веќе следниот ден, Брајс повторно се јави во редакцијата и рече дека му се вратени сите 105 фунти.

Сепак, како што изјави, не бил однапред информиран за плаќањето, ниту добил никакво објаснување зошто парите се вратени.

Додаде дека би сакал да добие барем некаков одговор по сите негови обиди да контактира со властите.

Како одговор на прашањата од новинарите, локалната самоуправа на Медвеј изјави дека го добиле првото писмо на Брајс на 11 август, но дека неговата жалба е одбиена поради „недостаток на докази и активности забележани околу возилото“. Како што објаснија, му испратиле одговор на 26 август, или 21 ден откако била издадена првичната казна.

Претставници на администрацијата, исто така, изјавија дека има проблем со формулацијата во известувањето за отфрлање на жалбата, поради што казната била поништена.

Крадењето авторски текстови е казниво со закон. Преземањето на авторски содржини (текстови) од оваа страница е дозволено само делумно и со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.

притисни ентер