Наука

Зошто сите сакаат на Месечината и кој води во новата вселенска трка

Првата мисија со човечки екипаж на Месечината по повеќе од 50 години би требало да полета во наредните недели.

Артемида Два (Artemis II), мисијата на американската вселенска агенција НАСА, би можела да полета во кој било момент од март до почетокот на април, во зависност од низа фактори, меѓу кои се завршните проверки на леталото, положбата на Месечината и временските услови.

Иако екипажот нема да стапне на површината на Месечината, НАСА се надева дека десетдневната мисија ќе го поплочи патот кон „трајно присуство на Месечината и испраќање Американци на Марс“.

Меѓутоа, Соединетите Американски Држави не се единствената земја која сака да се спушти на Месечината.

Зошто државите сега брзаат да „спуштат чизми“ на ова небесно тело и поради што се води нова вселенска трка?

Која е целта на мисијата?

За разлика од славните Аполо мисии на Месечината во текот на 1960-тите и 1970-тите, ова патување не значи само испраќање луѓе и нивно враќање на Земјата, вели за Би-Би-Си д-р Намрата Госвами, авторка на книгата Scramble for the Skies.

Тоа е отскочна штица кон целта на САД, а тоа е воспоставување трајно присуство на Месечината и експлоатација на вредни минерали, вели таа.

Ова патување е продолжение на мисијата без екипаж Артемида Еден од 2022 година, која беше првиот тест на тогаш новиот систем на НАСА за истражување на длабоката вселена.

Меѓу другото, екипажот на Артемида Два ќе вежба управување и прецизно позиционирање на вселенското летало Орион за спуштања на Месечината во иднина.

Најоддалечената точка во длабоката вселена до која ќе стигне леталото ќе биде околу 7.400 километри зад далечната (темната) страна на Месечината.

Зошто требаше толку долго за враќање на Месечината?

Последен пат луѓе одеа по Месечината за време на мисијата на НАСА Аполо 17 во 1972 година, во време на Студената војна.

Дотогаш САД веќе ја добија вселенската трка, бидејќи први спуштија астронаути на Месечината за време на мисијата Аполо 11 во 1969 година, што Советскиот Сојуз никогаш не го направи.

Бидејќи целта беше остварена, немаше многу причини да се продолжат патувањата на Месечината, кои беа исклучително скапи, вели Госвами.

Програмата Аполо од 1961 до 1972 година чинеше 25,8 милијарди долари, што денес одговара на износ меѓу 290 и 320 милијарди долари.

Меѓутоа, оттогаш технолошките достигнувања, како што се ракетите за повеќекратна употреба кои ги развија компаниите Спејс Икс (SpaceX) на Илон Маск и Блу Ориџин (Blue Origin) на Џеф Безос, значајно ги намалија трошоците, што доведе до процут на стартап секторот во областа на вселенските летови и пораст на бројот на држави кои сакаат да ја истражуваат вселената.

Денес повеќе од 70 земји имаат сопствени национални вселенски програми.

Но, можеби најголемата причина што САД повторно имаат амбиции поврзани за Месечината е Кина и нејзиниот сè поголем успех во таа област.

Кина во 2019 година стана првата земја која ја спушти својата сонда Чанг-е 4 (Chang-e 4) на темната страна на Месечината.

Госвами вели дека тоа спуштање ги „разбуди“ САД, слично како своевремено Спутник, мислејќи на првиот вештачки сателит што Советскиот Сојуз го лансираше во орбитата во 1957 година.

„Сфатија: Уау, не е дека Кина само ја копира руската технологија‘“, додава таа.

Дури и пред ова кинеско достигнување, американскиот претседател Доналд Трамп изрично се обврза да ги врати астронаутите на Месечината и да спроведе понатамошни истражувања на вселената со потпишување на директивата за вселената во 2017 година за време на неговиот прв мандат во Белата куќа.

Тогаш рече дека таа директива ќе „осигура американската вселенска програма повторно да предводи и да го инспирира целото човештво“.

Зошто е важно враќањето на Месечината?

Иако Кина негира дека е во вселенска трка со САД, експертите главно веруваат дека таа веќе трае и дека целта е да се биде првата земја која ќе се врати на Месечината.

Повеќето аналитичари сметаат дека земјите кои први ќе воспостават трајно присуство на Месечината би можеле да стекнат контрола над вредни наоѓалишта, меѓу кои е и јужниот пол, каде што е откриен воден мраз.

Тој ресурс би можел да се користи за вода за пиење, производство на кислород, па дури и за правење ракетно гориво со раздвојување на кислородот и водородот и нивно претворање во течна состојба, што ја отвора можноста за дополнување гориво во вселената.

Експертите велат дека тоа би ја намалило потребата за скапи лансирања од Земјата и би ги зголемило изгледите за мисии на Марс во иднина.

Покрај водата, на Месечината се откриени и други природни добра, меѓу кои се метали кои се користат во градежништвото, како железо, алуминиум и титаниум, а се откриваат и нови наоѓалишта.

Редок изотоп на хелиум, исклучително ценетиот хелиум-3, на Земјата достигнува цена од неверојатни 20 милиони долари по килограм и во иднина би можел да се користи за напојување на нуклеарни фузиони реактори.

Меѓутоа, добивањето ресурси како хелиум-3 е исклучително тешко.

Меѓу предизвиците е и тоа што рударската опрема би морала да издржи температури на Месечината во опсег од околу 120 степени Целзиусови во текот на денот до околу-170 степени Целзиусови ноќе.

Поради тоа, рударењето на хелиум-3 во иднина би барало огромни вложувања, како и технологија за обработка на огромни количини на месечевата почва.

„За да биде нешто исплатливо, морате да бидете во состојба да го извадите, продадете и да остварите добивка на начин кој има економски смисла, и тоа да го оправда почетното вложување во одењето по тој ресурс“, вели Либи Џексон, шефица на одделението за вселена во Музејот на науката во Обединетото Кралство.

„Би морале да обработите околу метрички тон реголит, односно растресит слој од хетероген материјал кој ја покрива цврстата карпа, за да добиете само неколку милиграми хелиум-3“.

Која земја прва повторно ќе спушти луѓе на Месечината?

САД и Кина денес се сметаат за водечки вселенски сили.

САД се надеваат дека повторно ќе спуштат астронаути на Месечината со мисијата Артемида III, а целта тоа да го остварат е најрано во 2027 година.

Кина остварувањето на таа цел го постави до 2030 година.

Меѓутоа, тие не се единствените земји кои имаат амбиција да стапнат на Месечината.

Индија, која брзо напредува во развојот на сопствената вселенска технологија, планира да испрати астронаути на Месечината до 2040 година.

Во август 2023 година, Индија стана четвртата земја, по САД, Русија и Кина, која спушти вселенско летало на Месечината, и прва која спушти сонда на јужниот пол.

Иако Русија никогаш официјално не објави дека тоа ѝ е цел, во извештајот на државната новинска агенција Тасс од 2023 година се вели дека Москва планира да испрати космонаути на Месечината и таму да воспостави присуство меѓу 2031 и 2040 година.

Значи, кој прв ќе стигне на Месечината?

Некои експерти веруваат дека Пекинг во моментов има предност, благодарение на брзиот технолошки напредок и помалиот број тешкотии од програмата Артемида.

Госвами вели дека исходот на оваа нова вселенска трка е „уште поважен од првата“.

Денес постојат повеќе од 70 држави кои имаат „вселенски институции и агенции и кои се заинтересирани за економскиот потенцијал на Месечината“, додава таа.

„Ова е сосема поинаков натпревар“.

Би-Би-Си

Тагови: месечината

Крадењето авторски текстови е казниво со закон. Преземањето на авторски содржини (текстови) од оваа страница е дозволено само делумно и со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.

Македонија

Лукаревска до Јаневска: Колку наставници ќе бидат технолошки вишок со оптимизацијата во образованието?

Пратеничката на СДСМ, Сања Лукаревска, на денешната седница постави пратеничко прашање до министерката за образование Весна Јаневска.

Пратеничката на СДСМ, Сања Лукаревска, на денешната седница постави пратеничко прашање до министерката за образование Весна Јаневска, во врска со најавената оптимизација на образовниот систем и последиците врз наставниот кадар и учениците. Лукаревска укажа дека процесот се спроведува без доволна јавна дебата, со кратки рокови и бројни нејаснотии кои предизвикуваат загриженост кај наставниците, родителите и стручната јавност. Во прашањето, Лукаревска побара одговори колку наставници ќе останат технолошки вишок, колку од нив ќе бидат прераспределени како образовни асистенти и каква ќе биде нивната иднина по истекот на едногодишниот ангажман.

Во продолжение е интегралното пратеничко прашање на Лукаревска:

„Имам прашање многу актуелно деновиве за оптимизацијата во образовниот систем, затоа што доаѓаат многу реакции и од наставниците и од родителите, исто така и од независниот синдикат за образование и наука. Многу непознати, а малку одговори. Ова е навистина сериозен процес кој што бара инклузивност, комуникација со јавноста и предвидливост за да можат да бидат вклучени и слушнати сите засегнати страни од стручната фела. Значи неопходна е дебата.

Бидејќи зададовте екстремно кратки рокови од шест дена на општините да направат анализи и да ви достават податоци на основа на кои ќе ја темелите оптимизацијата, како и прераспределбата на наставниците како образовни асистенти, сакам да ја информирате јавноста од овде, од оваа говорница колкава е реалната потреба од образовни асистенти на ниво на државата. Колку наставници според вашите проекции ќе останат технолошки вишок како последица на оптимизацијата? Колку од нив планирате да бидат прераспределени како образовни асистенти и каде ќе бидат распределени останатите наставници кои нема да можат да бидат ангажирани на тие позиции.

Но, она на што исто така треба да биде да добиеме конкретен одговор што ќе се случи по една година. согласно член 19 став 11 од Законот за основното образование и член 3 став 11 од Законот за средното образование прераспределувањето на наставник на позиција образовен асистент е со време траење од една година. Што ќе се случи откога ќе истече оваа една година министерке? Дали имате план за тие луѓе? Дали ќе бидат вратени на наставни позиции и каде или секоја година повторно ќе поминуваат низ истата неизвесност и страв за својата егзистенција? Што е позадината на ова? Затоа што наставниците не се бројки односно ставки во некаква оптимизациска програма, тоа се луѓе со семејства, професионален интегритет, долгогодишно искуство.

Едноставно тоа се човечки судбини. Имаме информации дека во изминатиот период не се дозволува ниту трансформација на работните места на наставниците кои биле со договор на определено време, иако ги исполнувале условите да се трансформира нивниот работен однос од определено на неопределено. Дали тоа значи дека на сите нив ќе им се заблагодарите и со тоа ќе заврши нивниот работен ангажман? И да не ги заборавиме децата, бидејќи тие се и најважни во целиот овој процес. Дали размисливте колку овие прераспределувања кои се прават без одредена динамика, брзоплето и без сенс ќе се одрази на нивниот емоционален развој? Сите земји се трудат да го направат ученикот центар и столб во образовниот систем. Ама кај вас веројатно други се приоритетите, тендерите за превоз, а учениците не го добиваат приоритетот. И затоа јавноста заслужува јасен одговор. Моето прашање е дали зад оваа оптимизација стои сериозен и долгорочен план или повторно сведочиме на импровизација која ќе создаде нови проблеми наместо да ги реши постојните“, се наведува во партиското соопштение.

Свет

Над 38.000 исчезнати по разорните земјотреси во Венецуела, бројот на загинати би можело да биде огромен

Повеќе од 38.000 луѓе се пријавени како исчезнати откако два земјотреси ја погодија Венецуела во текот на ноќта.

Отворена е веб-страница за Венецуелците да пријавуваат исчезнати најблиски по земјотресите, при што 38.116 лица во моментов се пријавени како исчезнати, објави Скај Њуз.

Оваа бројка не е официјален број на потврдени исчезнати и го одразува хаосот на теренот додека семејствата се борат да стигнат до најблиските.

На веб-страницата, семејствата споделија и слики од оние до кои сè уште не се пронајдени.

Се вели дека повеќе од 1.600 луѓе се пронајдени откако претходно беа пријавени како исчезнати. Бројот на загинати е 164, иако се очекува дека црниот биланс ќе биде далеку поголем.

ОН предупреди на потребата од „масовен колективен напор“ за да се помогне на Венецуела и на погодените во наредните денови.

Том Флечер, заменик-генерален секретар на ОН за хуманитарни прашања и координатор за итна помош, рече:

„Дури и пред овие земјотреси, речиси осум милиони луѓе во Венецуела имаа потреба од хуманитарна поддршка. Оваа катастрофа ризикува да ги продлабочи постојните ранливости. Постојаната меѓународна поддршка за хуманитарните организации кои реагираат на терен е од суштинско значење и итна.“

Европа

Зеленски: Дојдовме до интерни руски документи, сериозно се загрозени (ВИДЕО)

Украинскиот претседател Володимир Зеленски во своето вечерно обраќање изјави дека Украина продолжува жестоко да реагира на руските напади и дека Москва трпи огромни загуби на окупираните територии.

Руската воена логистика и самото присуство на окупаторите се сериозно загрозени, што, според него, е јасен сигнал дека Русија нема да се извлече со кражба на украинска земја. Зеленски нагласи дека украинските акции, вклучително и оние на Крим, се детално испланирани, но дека конечниот успех зависи од клучните одлуки на сојузниците од групата Г7, која ги обединува седумте најмоќни економии во светот.

„Нашите операции, вклучително и онаа поврзана со Крим, беа внимателно пресметани. Текот на операцијата целосно докажува: ако Украина го добие токму она што го разговаравме со нашите партнери во рамките на Г7 - а тоа зависи од нивната одлука - ние брзо ќе создадеме услови што ќе ја принудат Русија да избере мир“, рече Зеленски, додавајќи дека украинската армија во моментов успешно уништува цели што ги одржуваат руските воени напори.

„Дојдовме до владение на интерни документи“

Украинскиот претседател, исто така, откри дека разузнавачките служби добиле доверливи информации од самиот Кремљ, што покажува дека украинската стратегија за притисок дава сериозни резултати.

„Дојдовме до владение на некои руски интерни документи кои даваат вистински увид во тоа што се случува, директно од самиот окупатор. Руското раководство навистина чувствува огромен притисок поради нашите тактики“, нагласи Зеленски.

Во продолжение на обраќањето, тој ги детализираше клучните руски воени и енергетски точки кои беа нападнати од украинските сили, од кои некои се оддалечени повеќе од илјада километри од линијата на фронтот.

ZELENSKYY: according to the Russian internal documents the Russian leadership is really feeling the heat from our pressure tactics.

“We've got our hands on some Russian internal documents that give a genuine insight into what's happening. And this insight comes straight from… pic.twitter.com/Kh8LgbZOZC
— Kateryna Lisunova (@KaterynaLis) June 24, 2026

Удари длабоко во позадина: Фабрики за ракети и магацини во пламен

„Ги достигнуваме нивните арсенали. Значителна количина муниција на Балтичката флота беше уништена во близина на Санкт Петербург. Слични напади имаше и во други области. Напаѓаме воени производствени погони, како оние во Воронеж кои произведуваат клучни делови за нивните ракети - истите ракети што Русите ги користат против нашите градови, села, енергетска инфраструктура и нашите животи.

Друга цел на удар беше воената фабрика во Чебоксари. Сè повеќе ја нарушуваме руската воена логистика. Исто така, потврдивме напади врз гасни постројки во регионот Оренбург. Тоа е повеќе од 1.200 километри од линијата на фронтот. Многу нафтени постројки низ цела Русија беа исто така цел. Комуникациските центри на руската армија, кои се стратешки клучни за нив, исто така беа погодени“, наброја украинскиот претседател.

Зеленски го заврши своето обраќање велејќи дека веќе издал нови, строги наредби до армијата и разузнавањето да продолжат со операциите. „Им наредив на нашите разузнавачи и војска да дејствуваат проактивно во врска со локациите што Русите ги користат за ескалација на војната“, заклучи тој.

Тагови: Володимир Зеленски