САД и Саудиска Арабија минатата недела потпишаа нов договор за цивилна нуклеарна соработка, но претседателот Доналд Трамп предизвика возбуда веќе следниот ден велејќи дека тој нема да се спроведе доколку не се нормализираат односите меѓу Саудиска Арабија и Израел.

Министерот за енергетика на САД, Крис Рајт, и саудискиот министер за енергетика, принцот Абдулазиз бин Салман, го потпишаа таканаречениот „Договор 123“, заедно со придружен договор за безбедносни гаранции. Станува збор за триесетгодишен договор според кој американските компании ќе снабдуваат нуклеарна технологија со Саудиска Арабија, а договорот мора да биде одобрен од Конгресот.

Но пред тоа, само еден ден по потпишувањето, Трамп објави дека договорот има нов услов - Саудиска Арабија ќе мора да се приклучи на Аврамските договори, иницијатива од неговиот прв мандат како претседател што доведе до нормализација на дипломатските односи меѓу неколку арапски држави со Израел.

Саудијците ќе збогатуваат ураниум?

Вашингтон преговара за таков договор речиси една деценија; под администрацијата на Бајден, тој се сметаше за дел од поширок договор за нормализација меѓу Саудиска Арабија и Израел, но тие напори запреа по нападот на Хамас на 7 октомври 2023 година, а беа обновени од администрацијата на Трамп минатата година.

Според американските претставници, договорот би можел да ѝ дозволи на Саудиска Арабија сама да збогатува гориво без да се согласи со Дополнителниот протокол на Меѓународната агенција за атомска енергија, кој налага построги контроли.

Критичарите предупредуваат дека тоа претставува преседан со кој другите сили би можеле да ги заобиколат меѓународните ограничувања.

Келси Девенпорт од Здружението за контрола на оружјето го нарече договорот непромислен, предупредувајќи дека неговите ефекти би можеле да се чувствуваат со години, додека нејзиниот колега Џон Ерат забележа дека отсуството на стандардни протоколи на МААЕ, вклучени, за споредба, во договорот со Обединетите Арапски Емирати, би можело да биде голем проблем.

Ријад вели дека нема да се стреми кон нуклеарно оружје освен ако Иран не го стори тоа, но аналитичарите предупредуваат на можен домино ефект врз Египет или Турција, кои би можеле да го бараат истото. Временскиот период е дополнително незгоден бидејќи се совпаѓа со ескалацијата на војната што САД ја водат против Иран, оправдана токму со спречување на Техеран да се здобие со нуклеарно оружје.

Аналитичарите се согласуваат - ако на сојузниците им се признае правото да збогатуваат ураниум, додека на нивните противници им се одзема, ова би можело да го охрабри Иран да бара еднакви права, што дополнително би ги комплицирало веќе тешките преговори со Техеран.

Тука нуклеарниот договор и прашањето за Аврамовите договори стануваат дел од истиот образец.

Максимални добивки

Кога Трамп ги повика лидерите на Саудиска Арабија, Катар, Пакистан, Турција, Египет и Јордан „задолжително“ да се приклучат кон договорите за нормализација со Израел, одговорот беше речиси насекаде молчење. Пакистан веднаш одби, другите молчеа, а аналитичарите го сметаат предлогот за нереален поради војната во Газа.

Саудиска Арабија никогаш не ги потпиша договорите: Престолонаследникот Мохамед бин Салман повтори и во 2024 и во 2025 година дека кралството нема да се откаже од своето барање за палестинска држава со Источен Ерусалим како главен град, додека поранешниот шеф на саудиската разузнавачка служба, принцот Турки бин Фајсал, во декември 2025 година изјави дека Ријад нема да размислува за нормализација сè додека Израел не почне да се однесува во согласност со меѓународното право.

Во ноември 2025 година, принцот ја посети Белата куќа за прв пат по седум години и му рече на Трамп дека ќе се придружи на договорите со јасен пат кон две држави, но дека саудиското јавно мислење во моментов не го дозволува тоа.

Тој не се согласи на нормализација, но донесе конкретни придобивки: стратешки одбранбен договор, статус на „голем сојузник надвор од НАТО“, зголемување на саудиските инвестиции во САД на трилион долари, а сега и нуклеарен договор.

Аналитичарите го гледаат ова како конзистентна стратегија: да се максимизираат придобивките од Вашингтон без да се обврзат на нормализација, која Ријад ја чува како билет за поповолен момент.

Повеќе желби отколку реалност

Израелците се поделени. Министерот за финансии Безалел Смотрих изјави дека Израел нема да се согласи на нормализација со Саудиска Арабија ако цената е палестинска држава, додавајќи дека во тој случај Саудијците би можеле „да продолжат да јаваат камили во пустината“ - изјава што предизвика остра осуда во Заливот, по што се извини за „несоодветната“ споредба, но остана цврст на својот став.

Аналитичарите го толкуваат ова првенствено во однос на внатрешните односи: изборите за Кнесетот се закажани за 27 октомври 2026 година, а анкетите покажуваат дека партијата на Смотрих едвај би го поминала изборниот праг, па неговото остро отфрлање на нормализацијата служи за мобилизирање на неговата база.

Лидерот на опозициската партија Демократи, Јаир Голан, му се спротивстави тврдејќи дека нормализацијата со Саудиска Арабија ќе донесе дипломатски, воени и економски придобивки.

Долгорочниот ризик од целата загатка лежи во непредвидливоста на регионот и спротивставените сигнали што сегашната американска администрација ги испраќа до Ријад и Ерусалим истовремено. Демократските сенатори, од друга страна, предупредуваат дека денешниот американски партнер не мора да го прави тоа.

Крадењето авторски текстови е казниво со закон. Преземањето на авторски содржини (текстови) од оваа страница е дозволено само делумно и со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.