Велес е еден од македонските градови што може да е горд на своите сограѓани од минатото и на нивните семејни лози кои со куќите градени во денес типична велешка архитектура ставија печат на столетна уметничка патина на ридовите на двата брега по течението на Вардар кон југ.
Меѓу нив не се само родните спомен куќи на безвремениот поет Коста Солев Рацин, на првиот социјалист Васил Главинов, на преродбеникот и учител Јордан Хаџи Константинов-Џинот што се извишуваат високо над сокаците во месноста Којник, старото јадро на градот. Една од друга поубави и поспецифични. Тука се и домовите на старите велешки семејства еснафи и трговци Шукареви, Матови, Стојанови, Шоптрајанови, Ѓоргови, Апасиеви, комплексот Варналиите, односно трите куќи на Паунови, Прнарови и Тренчови.

Сите се уникатни градби градени во текот на 18 и 19 век, некои и во почетокот на 20 век, впечатливи репрезенти на традиционални архитектонски решенија со едни нови стандарди за домување и работење во домашни услови. Со еден збор авангардни за тоа време.

Специфичен релјеф, статусна градба

Колку видиците од патувањата на велешките еснафи и трговци со карваните низ европските метрополи и специфичната ридско-карпеста релјефна поставеност на Велес го условиле новиот тип на градба што ќе ги постави темелите на традиционалната градска и сакрална архитектура, тешко е да се раздвои. Нема да згрешиме дека и двете имале свој удел, се разбира заедно или можеби пресудно со статусната позиција која што ја имало семејството на таквиот дом. И токму затоа, како што велат познавачите, овие куќи се своевидна историска читанка за духот на времето во кое биле изградени.

Воедно, старите куќи се приказ и на квалитетот на просторното и декоративно обликување со примена на локалните природни градежни материјали во изградбата на стрмниот терен и камената подлога на кои во старото градско јадро се подигала велешката традиционална куќа и на функционалноста и потребите на сопствениците.

Сите се со испуштени стреи, фреско декорации на венците, специфична опшивка на прозорците и вратите и со триаголно прекршување на покривниот венец. Имаат по два влеза, од долната улица се влегува во приземјето, додека од горната се влегува на катот. Обично се со високо приземје и со еден до два ката. Катот е еркерно и асиметрично исфрлен на поширока основа од приземјето, со скриени и малтерисани косници. Поради немање многу простор и тесните улици, куќите се граделе во висина, а за да ја фатат светлината, се правеле многу прозорци.

Таваните се украсени со розети од дрво, поимотните нарачувале длаборез, со сликани делови, со арабески односно украс со орнаментика, што е чисто македонска креација. Покривите ги држеле греди од одлежани дебели дабови дрва, толку добро термички обработени што речиси во ниту една од куќите нема појава на црви или тафтабити кои го напаѓаат дрвото. Ѕидовите се со долапи – мусандри за покуќнина и облека, а по подовите имало миндерлаци за седење. Секоја од куќите имала чардаци од кои отворениот чардак бил обично свртен кон дворот, а просториите за домување кон улицата.

Градските куќи од тоа време во вертикала биле поделени на три дела: подрумски простор, сутерен и кат. Огништето било во централниот дел од домот, како што било некогаш, во пракуќите во нашата историја. Огништето било центарот на животот, сè се вртело околу него. Било наменето да го загрева габаритниот простор, но и место каде што се собирало семејството.

Куќата што лебди



„Каменот има девет лица и дамари свои, само треба да му ги откриеш. И тоа е мајсторијата на каменот“, е изреката на старите мајстори кои граделе со камен. За куќите изградени со обработен камен велат дека немаат душа, затоа што каменот ја загубил неа. Само откинатиот или извадениот од каменоломот има своја патина и своја душа, свој облик и пастелна текстура, него го обликувало времето, па е блиско до природата и топло во чувството. Ете таквиот изѕидан камен, велат градителите, го застанува здивот, како што е застанато или подобро речено со него заробено времето.


Токму вакво здание во Велес е „куќата што лебди“ или куќата на семејството Касапови по презимето на нејзините поранешни сопственици во стариот дел на градот која е наречена така затоа што е изградена на карпа, без темели. Речиси два века е еден од најубавите споменици на велешката староградска архитектура, нејзин препознатлив белег. Се гледа од повеќе страни во Велес, од Долни дуќани, од спротивната страна од местото Црна џамија, од стариот мост или од дворот на црквата „Свети великомаченик Пантелејмон“, но и од малата црква „Света Недела“.

Во неа деновиве се одржува традиционалната Ликовна колонија “Папрадишки мајстори 2015“ на која учествуваат 23 уметници од Полска, Русија, Словенија, Црна Гора, Србија, Бугарија, Унгарија и Македонија. Приказната за неа меѓу своите и сограѓаните секоја година ја пренесуваат и уметниците.

Како што е познато, куќата на Касапови е изградена изградена кон крајот на 19 век, меѓу 1835 и 1840 година. во пишан документ за првпат го забележал словенечкиот архитект, педагог и публицист Душан Габријан. На своите патувања низ Македонија од 1946 до 1950 година тој, заедно со група студенти, ја проучил, скицирал и фотографирал куќата. Професорот Габријан, всушност, ѝ го дал и името на куќата кога под нејзината фотографија запишал „Куќата што лебди”. И ова име е раширено меѓу велешани.

Експонирана е на голема карпа со мало дворно место со приземје и кат коишто биле групирани во форма на Г, со северна и источна ориентација. Ентериерната обработка на просториите била натпросечна, што се должело на материјалната можност на сопственикот. Сите простории биле опремени со вградена покуќнина, раскошно обработени тавани и пластично декорирани врати.

Како што кажува и самото име, семејството било од еснафот касапи. Па, од левата страна, по влезот имало покриена штала каде што се чувала стоката што е купувана за колење. Најмногу работа имало во октомври, кога се подготвувала пастрма и се носеле кози и овци. Долу во приземјето има голема студена соба, која е обложена со два три прста дабово дрво. Во неа имало каци каде што се чувала пастрмата.


Според кажувањата на еден од потомците, Петар Перков, куќата била градена без нацрт, исклучиво по замисла на дедо му Диме, со ист материјал – од камен, како и црквата Свети Пантелејмон, која е во непосредна близина во месноста Долни Дуќани, во 1846-та година. Мајсторите што ја граделе биле од Мелница. Двете се покрени со исти камени плочи кои се донесени од село Попадија, тоа е кај село Извор а ги носеле на биволски две тркалски кола, оти биле многу тешки.Куриозитет, според кажувањето на внукот било што како материјал за куќата биле употребени дури 5 илјади оки црно вино, кое стопанот таа есен не го продал, а не сакал од старата куќа да го пренесува во новоизградената во која дел од просторот бил наменет и за чување стока и за нејзино колење и скаладирање.

Кети Мицковска

Крадењето авторски текстови е казниво со закон. Преземањето на авторски содржини (текстови) од оваа страница е дозволено само делумно и со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.