Форин Полиси (Foreign Policy) - Вашингтон

По американскиот напад врз иранските нуклеарни локации, американскиот претседател Доналд Трамп објави порака на Truth Social, поддржувајќи промена на режимот во Иран. Откако оваа недела беше објавено примирје кое изгледа се одржува, тој се повлече од тој коментар. Но, иранскиот режим е под значителен притисок и е малку веројатно дека ќе излезе неповреден од тековната војна на Блискиот Исток – вклучително и уништувањето на неговите посредници во регионот и немилосрдната 12-дневна израелска воена кампања врз самиот Иран.

Падот или континуирана слабост на иранскиот режим би донел сеизмички промени на Блискиот Исток. Приказната не е само за промените во геополитиката и воената рамнотежа на силите. Таа е и за крајот на исламизмот – и неговата политичка варијанта и насилниот џихадизам – на Блискиот Исток, каде Иран беше клучен овозможувач.

Голем дел од натпреварот за моќ на Блискиот Исток во последните децении се вртеше околу ширењето на исламизмот. Тоа беше поттикнато од создавањето на Исламската Република Иран во 1979 година, која го направи извозот на она што нејзиниот основач, ајатолахот Рухола Хомеини, го нарече „свет џихад“ своја основна мисија низ Блискиот Исток и пошироко. Иранскиот корпус на Исламската револуционерна гарда (IRGC) негуваше џихадистички групи во странство, помагајќи им на Хезболах, Исламски џихад и други преку финансирање, обука и оружје за да го зацврстат своето место како инструменти на иранската мека и тврда моќ.

Често користен стереотип за разбирање на исламизмот на Блискиот Исток го гледа подемот на шиитскиот исламистички режим во Техеран како поттикнувач на интензивна верско-идеолошка конкуренција со сунитска Саудиска Арабија. Во текот на 1980-тите и 1990-тите, Саудиска Арабија промовираше и извезуваше своја строга верзија на исламот, вахабизмот, за да го спротивстави ширењето на шиитскиот фундаментализам од страна на Иран. Како таков, голем дел од јавното и политичкото обликување на феноменот на исламизмот стана поврзан со секташките тензии.

Иако оваа перспектива можеби имала одредена историска вистина до раните 2000-ти, денес е погрешно да се ставаат Иран и Саудиска Арабија во ист кош. Двете земји тргнаа по дијаметрално спротивни траектории во однос на исламизмот од 2003 година – кога Ал Каеда изврши напади во Саудиска Арабија – и особено од 2016 година, кога саудиската влада започна огромна програма за социјална, културна и економска модернизација на земјата. До тогаш, конкуренцијата меѓу Иран и Саудиска Арабија за влијание на Блискиот Исток навистина придонесе регионот да стане плодна почва за широк спектар на исламистички групи – сунитски и шиитски, вооружени и невооружени, национални и транснационални – кои се судираа меѓу себе, како и со државните власти.

Од друга страна, Иран продолжи да финансира, вооружува и обучува вооружени исламистички групи – вклучително Хезболах, Хутите и Хамас – како главен модел на меѓународно влијание. Техеран, исто така, продолжи да ги поттикнува шиитско-сунитските тензии, при што се претставуваше како заштитник на шиитските малцинства во сунитски доминантниот Блиски Исток.

Но, секташкиот јаз никогаш не беше јасно дефиниран. Додека шиитските исламистички групи речиси секогаш се лојални на теократскиот режим на Иран, некои сунитски екстремистички групи, исто така, се усогласени со него. Сунитските џихадистички групи како Ал Каеда и Исламската држава секогаш претставувале закана за Саудиска Арабија, со цел да го соборат кралското семејство и да воспостават калифат или режим во стилот на Техеран. Гледањето на исламизмот низ призмата на шиитско-сунитското ривалство ја прикрива клучната улога на Иран во негувањето на различни варијанти на сунитскиот џихадизам.

Иако џихадистичките групи спонзорирани од Иран, како Хезболах, биле активни во меѓународниот тероризам, транснационалните сунитски џихадистички мрежи – вооружените елементи на Муслиманското братство, салафистичките џихадисти, Ал Каеда и Исламската држава – доминираат во дискурсот за џихадизмот. Но, постои тактичка врска меѓу Иран и Ал Каеда уште од 1980-тите, поттикната од заедничките непријателство кон САД и Израел. Извештајот на американската комисија за 11 септември заклучува дека Иран обучувал оперативци на Ал Каеда за експлозиви и го олеснувал нивниот транзит до Авганистан. Извештајот, исто така, наведува дека обуката во Иран и од Хезболах во Либан веројатно ѝ овозможила на Ал Каеда да ги изврши бомбашките напади врз американските амбасади во Кенија и Танзанија во 1998 година.

Трансакциската врска меѓу Иран и сунитските џихадисти продолжува. Хамас и Исламски џихад се сунитски палестински групи. Иако шиитскиот Хезболах и Народните мобилизациски сили (PMF) во Ирак се претставувале како борци против сунитската Исламска држава, постоела тактичка соработка меѓу сите страни. Пред воениот пораз на Исламската држава во Ирак и Сирија во 2017-18 година, некои фракции на PMF кои оперирале на границата меѓу Ирак и Сирија изнајмувале автопати под нивна контрола на оперативци на Исламската држава на дневна основа, како што дознав за време на патување во регионот во 2018 година. Оперативците од двете групи на вооружени групи, исто така, соработувале во илегалната економија. Според други контакти од теренот во областа, некои фракции поддржани од Иран кои избегале од Сирија во Ирак за време на соборувањето на режимот на Башар ал Асад во декември минатата година го предале своето оружје на оперативци на Исламската држава во североисточна Сирија пред да заминат.

Оваа тактичка соработка е овозможена од долгогодишното непријателство на Иран и на Исламската држава кон Хајат Тахрир ал-Шам (HTS), групата што го победи сирискиот режим и чии лидери сега ја водат земјата. Иран, се разбира, ја обвинува групата за загубата на својот сириски сојузник, а Исламската држава долго време се бореше против HTS за време на сириската војна. Во своите рани години, HTS беше поврзана со Ал Каеда, а нејзините членови продолжуваат да ја прифаќаат исламистичката идеологија. Но, нејзиниот подем до власт во мултиетничка и мултирелигиозна Сирија беше можен само преку оддалечување од нејзините џихадистички корени и прифаќање на попрагматичен политички пат. Под новите владетели, Сирија можеби се движи кон исламско управување, но целосна исламистичка теократија би била неприфатлива за арапските сојузници на Сирија, од кои Дамаск зависи за средства за обнова.

Иран ги искористи битките на PMF против Исламската држава за да го зголеми своето политичко влијание во Ирак, бидејќи овие борби ја негуваа легитимноста на PMF како национални ослободители од брутални терористи. Слично, Хезболах го користеше изговорот за одбрана на Либан од Исламската држава за да ја оправда својата интервенција во Сирија. Продолжувањето на постоењето на Исламската држава, затоа, е корисно за Иран, вклучително и како алатка против сегашната влада во Сирија. Нападите на Исламската држава, како самоубиствениот бомбашки напад во црквата Мар Елијас во Дамаск во средината на јуни, го поддржуваат стремежот на Иран да ја дестабилизира Сирија по Асад и да создаде можност за повторно воспоставување на своето влијание таму.

Сунитската исламистичка солидарност со Иран оди подалеку од насилните џихадистички групи. По израелските и американските напади врз Иран, Муслиманското братство во Египет издаде изјава во поддршка на иранскиот режим. Изјавата тврдеше дека исламското единство против Израел е основа за заедничка позиција. Оваа поддршка има историски корени: теократите што ја основаа Исламската Република беа инспирирани од Муслиманското братство, чии писатели и свештеници го создадоа модерниот исламизам во 1920-тите.

Јавната поддршка за Иран дополнително ќе ја отуѓи мрежата на Муслиманското братство од арапските држави. Ова го вклучува Катар, кој долго време беше покровител на Муслиманското братство и други сунитски исламистички групи, но – по дипломатската криза од 2017-21 година поради неговата поддршка на терористички групи – јавно се дистанцираше од овие групи. Денес, повеќето арапски влади, од Мароко до земјите од Заливот, го сметаат Муслиманското братство за политички товар во најдобар случај; земји како Египет, Тунис и Обединетите Арапски Емирати се противат на него како клучен дестабилизирачки фактор. Сириската гранка на Муслиманското братство не ја поддржа изјавата на египетската гранка за поддршка на Техеран токму затоа што знае дека Иран е политички товар во новата Сирија, каде што се надева да игра улога.

Со речиси никаква политичка или финансиска поддршка од арапските држави, сунитскиот исламизам веќе изгуби голем дел од својата привлечност и авторитет на Блискиот Исток. Додека поединци ширум светот може да продолжат да испраќаат средства до сунитските исламистички групи, парите без политички покровител имаат ограничено влијание. Само Иран продолжува да го инструментализира сунитскиот исламизам за да ги поттикнува шиитско-сунитските секташки конфликти и да создава нестабилност – и, во случајот со Хамас, да го легитимира иранскиот режим како поддржувач на палестинската борба против Израел. Иран, исто така, продолжува да поддржува шиитски групи како Хезболах и Хутите во Јемен како дел од својот модел на надворешно влијание.

Без поддршката на Иран, сите тие шиитски и сунитски исламистички групи би изгубиле голем извор на финансирање и оружје, што би се преточило во политичка загуба и на домашен и на регионален план. На Блискиот Исток, иранскиот режим е последната линија на живот на исламистичкиот феномен. Таа линија сега е многу послаба. Ако режимот падне, исламизмот на Блискиот Исток, каков што го знаеме, исто така би паднал.

Крадењето авторски текстови е казниво со закон. Преземањето на авторски содржини (текстови) од оваа страница е дозволено само делумно и со ставање хиперлинк до содржината што се цитира.